Η ΚΑΘΑΡΣΗ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑ ΚΑΡΑΝΤΖΙΑ
Γράφει ο Σπύρος Συρόπουλος
Καθηγητής Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών: Αρχαιολογία, Γλωσσολογία Διεθνείς Σχέσεις, Πανεπιστημίου Αιγαίου
Φωτογραφίες Σπύρος Συρόπουλος
Ο καυτός ήλιος του Ιουλίου πυρπολεί τους δρόμους του Παρισιού. Χιλιάδες φωνές ανθρώπων από διάφορες χώρες συνθέτουν το τέλειο σκηνικό για το 4ο Φεστιβάλ Ευρωπαϊκής Πολυφωνίας – τον πολυδιάστατο καλλιτεχνικό θεσμό που δημιουργήθηκε το 2019 με την συνεργασία του Γαλλικού Οργανισμού Arts Spontanés και της Ars Artis με έδρα τη Ρόδο.
Περπατούσαμε γελαστοί επιλέγοντας τις δροσερές σκιές των δέντρων όσο μπορούσαμε. Ο ναός του Αγίου Ευσταθίου ξεπρόβαλλε πίσω από μια στροφή στο εμπορικό κέντρο Forum des Halles, ανάμεσα σε ένα πάρκο και στα καφέ της περιοχής. Μπήκαμε μέσα και αμέσως νιώσαμε το δέος που προκαλεί στον επισκέπτη αυτό το εκπληκτικό αρχιτεκτονικό αριστούργημα που συνδυάζει γοτθική δομή με αναγεννησιακές λεπτομέρειες.
Φωτογράφιζα με θαυμασμό το εκκλησιαστικό όργανο, το μεγαλύτερο στη Γαλλία βάσει του αριθμού των αυλών (διαθέτει περίπου 8.000 αυλούς και 101 ρεζίστρα/stops, ξεπερνώντας οριακά σε μέγεθος εκείνο της Παναγίας των Παρισίων και του Αγίου Σουλπικίου (Saint-Sulpice), το οποίο έχει περίπου 7.000 αυλούς). Δεν μπορούσα να φανταστώ τι θα συνέβαινε αργότερα.
Η συναυλία θα ξεκινούσε στις 20.30 το απόγευμα, αλλά εμείς πήγαμε στον ναό από νωρίς για την πρόβα της χορωδίας. Τα μέλη της συγκεντρώνονται. Χαμογελούν. Η μαέστρος δίνει το πρόσταγμα. Οι φωνές ενώνονται και χωρίζονται αποσπασματικά. Οι επισκέπτες του ναού παίρνουν θέση, νομίζοντας ότι είναι συναυλία.
Ο Σάββας γλιστράει αθόρυβα με το αμαξίδιο πίσω από την ορχήστρα, στο πλάι, αλλάζει θέσεις, ακούει τους ήχους από κάθε δυνατή γωνιά. Στο διάλλειμα δύο μέλη της χορωδίας έρχονται με ένα αγχωμένο χαμόγελο και του ψιθυρίζουν στα Αγγλικά «πολύ δύσκολο έργο…». Χαμογελάει. Ανταλλάσσει απόψεις που δεν ακούω με τη μαέστρο.
Αλλάζω κι εγώ θέσεις, και προσπαθώ να αποφασίσω σε ποιο σημείο θα καθίσω τελικά, εφόσον η σκηνοθεσία επιτρέπει στην ορχήστρα να φύγει σε κάποιο σημείο από την αρχική θέση, και να πάρει θέση σε δύο αντιφωνούντα ημιχόρια στο μέσο του ναού πλησιάζοντας το ακροατήριο, σχεδόν κάνοντας τη φωνή τους να βγαίνει μέσα από τον κόσμο.
Η υποβόσκουσα, χαμογελαστή υπερένταση πριν την έναρξη προσπαθεί να βρει πρόσκαιρη χαλάρωση σε ένα γοητευτικό καφέ δίπλα στον ναό. Και μετά έρχεται η ώρα.
Μπαίνουμε στον ναό. Είναι ασφυκτικά γεμάτος. 300 θέσεις και αρκετοί όρθιοι κοιτάζουν τους χορωδούς να ανεβαίνουν στο βάθρο. Ο Σάββας Καραντζιάς παίρνει τη θέση του στην άκρη της μπροστινής σειράς. Κάθομαι δίπλα του.
Ο γραμματέας της Ελληνικής Πρεσβείας μας συστήνει σε έναν γνωστό ατζέντη σπουδαίων καλλιτεχνών και χορωδιών που παίζουν στο Carnegie Hall της Νέας Υόρκης. Αντιλαμβάνομαι ότι δεν εντυπωσιάζεται εύκολα. Είναι απορροφημένος στο κινητό του όταν αρχίζει το πρώτο μέρος.
Ο Χρύσανθος Αντωνίου εξηγεί στα Γαλλικά ότι η «Κάθαρση» παίχτηκε ήδη στην Εσθονία (από τη μοναδική χορωδία που έχει λάβει δύο βραβεία Grammy), στη Ρόδο το 2024 και για πρώτη φορά θα ακουστεί στη Γαλλία. Και κάπου εκεί αρχίζει η αναπάντεχη διαδρομή.
Μία απόκοσμη ησυχία που φαίνεται να διαρκεί πολύ. Και μετά οι φωνές ενώνονται σε αισθαντικές πολυφωνίες και ομοφωνίες. Οι ήχοι δονούνται ανάμεσα στους γοτθικούς τρούλους και τα πολύχρωμα βιτρό, πετούν στα 33 μέτρα και ύστερα ορμούν και βυθίζονται στο άπειρο της ψυχής μας.
«Kyrie Eleison» ψάλλει η χορωδία στο πρώτο μέρος εκφράζοντας ταπείνωση και δέηση για τη θεϊκή χάρη. Στο δεύτερο μέρος, Psalm 50, (γνωστός στην Ορθόδοξη παράδοση ως 50ός και στη Λατινική/Καθολική ως Ψαλμός 51 ο βασιλιάς Δαυίδ μετανοεί και ζητά συγχώρεση με τη φράση “Ελέησόν με, ο Θεός…”.
Στο τέλος του δεύτερου μέρους ο Ρώσος ατζέντης έχει αφήσει τα δύο κινητά τηλέφωνά του στα γόνατά του και παρακολουθεί με ενδιαφέρον. Ετοιμάζεται το τρίτο μέρος. Dies Irae – Η Μέρα της Κρίσης.
Και ξαφνικά απόκοσμοι ήχοι ξεχύνονται από το εκκλησιαστικό όργανο. Ο οργανίστας φαίνεται να έχει μεταμορφωθεί σε τέσσερα αυτόνομα άκρα που το κάθε ένα από αυτά πατάει φρενιασμένα τα κλαβιέ και τα πεντάλ και ανοιγοκλείνει τα ρεγκίστρα ενεργοποιώντας τους τεράστιους αυλούς με τρόπο που μας κάνει να ανατριχιάσουμε.
Οι φρενήρεις νότες γεμίζουν ένταση τα μάτια και τα στήθη των χορωδών και με ένα νεύμα της μαέστρου η ένταση γίνεται πάθος και εκρήγνυται στον χώρο κάνοντας τις καρδιές μας να πάλλονται ανεξέλεγκτα. Πίσω μου δύο κυρίες κλαίνε με αναφιλητά. Δεν έχω νιώσει ποτέ μου κάτι τέτοιο. Προφανώς ούτε και το εκπαιδευμένο ακροατήριο.
Ξεσπάνε σε χειροκρότημα — κάτι πρωτοφανές που αναγκάζει την έκπληκτη μαέστρο να γυρίσει και να μας κατακεραυνώσει με ένα απαγορευτικό νεύμα του χεριού της. Η ησυχία αποκαθίσταται. Όχι η ηρεμία όμως.
Πρόσκαιρη γαλήνη μετά το τρίτο μέρος έρχεται από το επόμενο μέρος The Beatitudes: Οι Μακαρισμοί, οι οποίοι βρίσκονται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (5:3-12), στην Επί του Όρους Ομιλία. Ο Ιησούς απαριθμεί εννέα ευλογίες για όσους κατέχουν συγκεκριμένες αρετές.
Ακολουθεί το Christ the True Vine: “Ο Χριστός η Αληθινή Άμπελος”. Μια μεταφορά που χρησιμοποίησε ο Ιησούς στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (15:1-17), παρομοιάζοντας τον εαυτό του με το κλήμα (άμπελο) και τους πιστούς με τα κλαδιά που πρέπει να μένουν ενωμένα μαζί Του για να παράγουν καρπούς.
«Εδώ η μουσική αναπτύσσεται σαν την άμπελο… οι δύο νότες γίνονται τέσσερις, μετά οκτώ, μετά δεκαέξι…» μου εξηγεί σιγανά ο Σάββας. Ακούω μαγεμένος λες και τις βλέπω να διακλαδώνονται μπροστά μου. Το μεταφέρω στον Ρώσο ατζέντη που αρχίζει να κρατά σημειώσεις.
Οι νότες μας πηγαίνουν στην Purgation: Η Κάθαρση. Ο Σάββας γέρνει δίπλα μου και ψιθυρίζει «εδώ έχω κάνει κρυπτογράφηση… μόνο φωνήεντα… α… α… και η… τα φωνήεντα της Κάθαρσης». Και μετά η εξαγνισμένη ψυχή λούζεται στο φώς στο Deus est lux που σημαίνει “Ο Θεός είναι φως”. Προέρχεται από την Α’ επιστολή του Ιωάννη (1:5), όπου δηλώνεται η αγνότητα και η αποκάλυψη του Θεού.
Και μετά το κομμάτι In principio erat Verbum: Λατινική φράση που σημαίνει “Εν αρχή ην ο Λόγος”. Είναι το εναρκτήριο εδάφιο από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (1:1), το οποίο αναφέρεται στη θεϊκή φύση του Ιησού ως τον προϋπάρχοντα Λόγο του Θεού.
Σε όλη τη διάρκεια του κονσέρτου το βιολί του Χρύσανθου Αντωνίου από το μέσο του ναού συνομιλεί με τους χορωδούς. Κάθε φορά που το δοξάρι κλαίει πάνω στις χορδές νιώθω το δέρμα μου να ανατριχιάζει. Λες και είναι η δική μας καρδιά χορδές και το δοξάρι την κάνει να ψάλλει. Και τέλος το Pater noster μας οδηγεί στο τέλος που είναι η αρχή μιας θάλασσας χειροκροτήματος που πάνω της ταξιδεύει η ψυχή μας μετά την Κάθαρση.
Γιατί αυτό συνέβη. Δεν ακούσαμε μια συναυλία. Βιώσαμε μία εμπειρία. Ευλογηθήκαμε με μία αριστοτελική κάθαρση, λυτρώνοντας τον εαυτό μας από την καταπίεση, τον φόβο, την κακία.
Η μαέστρος δείχνει την ορχήστρα. Το χειροκρότημα δεν σταματά. Καλεί τον Σάββα. Έρχεται μπροστά στην ορχήστρα και τους χειροκροτά. Ο Χρύσανθος κρατάει το βιολί και χαμογελά με ανακούφιση. Υποκλίνονται. Αλλά το κοινό έχει ήδη υποκλιθεί στο μεγαλείο της προσφοράς τους.
Ένα μήνυμα φτάνει από έναν Γάλλο κριτικό μουσικής: «Πίστευα ότι δεν είχα κάτι νέο να ακούσω πια στο Παρίσι, αλλά εσείς αλλάξατε την ιστορία της μουσικής». Δεν είμαι ειδικός. Ξέρω όμως ότι εκείνη την ημέρα ένιωσα να αλλάζει ένα κομμάτι της ψυχής μου που σημάδεψε η «Κάθαρση» του Σάββα Καραντζιά.
About Author
